Mattheis in Duisburg 1794: wel of niet naar Zaltbommel?

We hebben verteld hoe de kleermaker Johannes Groothoff in 1769 in Zaltbommel terechtkwam, in 1777 gevolgd door zijn nichtje Geertrui. Tussen 1793 en 1810 komen van de volgende generatie vijf neven en een nicht van Geertrui ook naar Zaltbommel. Van hen is Mattheis (1779-1869) mijn rechtstreekse voorvader. Er zijn geen schriftelijke overleveringen, waaruit we hun overwegingen kennen. Dat geeft mij de mogelijkheid om mijn gedachten de vrije loop te laten.

Duisburg, nu en toen
Met wiskundige precisie liggen de containers vier-, vijfhoog opgestapeld. Enorme kranen takelen de kleurrijke bakken uit de duwboten, ze wenden eDuisport 3n keren hun last alsof het een ons weegt. Wat ze vervoeren? Wie zal het zeggen. Op computers in  het havenkantoor wordt alles bijgehouden. Nummer zus-en-zo komt van X en moet per trein naar Y.
DuisPort, de haven van Duisburg aan de monding van de Ruhr.

Hoe anders ging het toe in 1794/1795, toen Mattheis hier rondliep, laadde, loste, sjouwde, sjorde. Balen lakenstof, kisten Rijnwijn, zakken met kolen, ijzererts, ja soms ladingen boomstammen.
Hij wist het nog goed, die dag in november. Om de Salvator stond een flinke wind, waar hij tegen in moest. In de smalle stegen bij de kerk was ‘t nog donker, maar toch zag hij de wolken langs de hemel jagen. De stank van de overvolle beerputten, rotte vis en verschraald bier mengde zich met de geuren uit bakkersovens en de rook van smederijen.

salvatorkirche_j1850

‘We krijgen regen, vandaag’, dacht hij. ‘Wat een wind’, dat wordt nog wat op die gammele loopplanken’. Veel werk zou er trouwens niet zijn. De dreiging van oorlog had alles stilgelegd. De Oostenrijkers hadden zich na de verloren veldslagen in de Ardennen, teruggetrokken achter de Rijn en waren ook hier in Duisburg en in Ruhrort ingekwartierd. De Fransen bezetten de hele linker Rijnoever, er was geen doorkomen aan.

Om bij de haven van Ruhrort te komen moest hij met de veerpont de Ruhr over. Op een oude bark waren planken zo vastgenageld, dat er een vlak dek was ontstaan, er konden wel twee rijtuigen mee. In het midden van de rivier lagen ankerbootjes, kabeltouwen hielden de pont op zijn plek. Met grove klampen werd de pont langs de kabels naar de overzijde getrokken. Mattheis pakte ook een klamp en hielp de pontbaas een handje. Dat was vanwege de stroming en het hoge water niet al te zwaar werk; de Ruhr was wel twee keer zo breed als in de zomer. De pontbaas had de laatste tijd bijzondere lading: regelmatig moesten er troepen worden overgezet, paarden en wagens, kanonnen en ander geschut.

Fliegende Brücke, Gierponte in Düsseldorf
Fliegende Brücke, Gierponte in Düsseldorf

In het eerste morgenlicht stak de Salvator indrukwekkend af tegen de horizon, zijn toren was een baken voor de verre omtrek. In onze dagen moet je je eerst een weg banen door een woud van kranen, loodsen en kantoren wil je zicht krijgen op het oude Duisburg. De Salvator was in 1794 al geen baken voor de Rijnvaart meer, gedurende eeuwen had de rivier zijn loop steeds verder naar het westen verlegd. Duisburg lag niet meer aan de Rijn. De Alte Rheinstrasse was zijn naamgever al jaren kwijt. Op Mattheis’ geboortebewijs staat zelfs dat hij in Duisburg aan de Roer geboren is.

Op de kade was het een hele drukte. Briesende paarden, rollende vaten, geschreeuw van scheepsjongens, loopplanken schuurden over de reling. Het water was voortdurend in beweging. Vuurtonnen waren met kolen opgestookt en verweerde handen warmden zich boven de gloed. Mattheis was nog niet vernikkeld, er was melk in huis geweest, waar zijn moeder al vroeg broodpap van gekookt had. Het was niet makkelijk om aan verse melk te komen met al die Oostenrijkers in de stad. Een paar duizend monden extra en de heren waren niet snel tevreden. Gelukkig hadden zij familie buiten de stad, zodat ze nog geen gebrek hadden.

Samoreus
Hij liep naar de havenloods om zich te melden. ‘Zeg Mattheis, hoe oud ben je eigenlijk?’, vroeg de havenmeester. ‘Die Oostenrijkers willen hun troepen uitbreiden en zijn op zoek naar huursoldaten. Nou ja, met je vijftien jaar zit je misschien nog aan de goede kant. Of je moet het leuk vinden om als kanonnenvoer te dienen…
En even wat anders, gisterenmiddag is er toch nog een Keulenaar binnengevaren, hij ligt daar achteraan naast die Hollander. Het ziet er niet naar uit dat hij verder de Rijn af kan zakken. We moeten hem lossen, want hij krijgt zijn lading niet voor de winter in Rotterdam. Nou ja, die kolen raken we hier ook wel kwijt. Heinrich is er al. In de loods van Becker is voorlopig nog plek, zolang die Oostenrijkers daar geen kwartier gemaakt hebben’.

Mattheis moest er niet aan denken, in dienst bij die Oostenrijkers, zelfs niet bij de Pruisen. Zijn negen jaar oudere broer Wilhelm was een paar jaar geleden uit Duisburg vertrokken om  aan de dienstplicht te ontkomen. Volgens de schaarse berichten woonde hij bij hun tante Geertrui in Bommel in Gelre aan dSamoreuse beneden Rijn. Zodra het kon zou hij zijn broer achterna gaan. Op een dag ging hij aan boord van een trekschuit, nee natuurlijk niet, dat kon hij niet betalen. Hij zou meevaren met een beurtschipper of op zo’n echte Samoreus, zoals de aken uit Keulen ook wel genoemd werden.

 

Noten

1e versie van dit verhaal heb ik geschreven in het kader van een cursus Familiegeschiedenis schrijven bij het Centraal Bureau voor Genealogie.

Inspiratie uit
Duisburger Notizen : zeitgenössische Berichte von 1417-1992. Duisburg, 1998.

Duisburg im Tagebüch des französischen Emigranten Pierre Hippolyte Léopold Paillot, blz. 113 (in der Übersetzung): “…Wir verliessen diesen Ort gegen 6 Uhr morgens. Ungefähr eine halbe Meile von dort stösst man auf die Ruhr, die ein ziemlich grosser Fluss ist und nicht weit von Duisburg in den Rhein mündet. Man überquert diesen Fluss mit einer grossen Barke, die in etwa wie eine Fliegende Brücke angelegt ist. Sie ist auch mitten in der Strömung durch eine schwere Kette verankert, die selbst mit kleinen barkassen verbunden ist. Aber, da das nur ein Ponton ist, können nur zwei oder drei Wagen gleichzeitig übersetzen…”.

1794/1795. Der junge Franz Haniel erlebt in Ruhrort Kriegswirren und fremde Besatzung, blz. 114: “…Vom Herbste 1794 bis zum Frühjahr 1795 blieb die ganze österreichische Armee am Rhein auf der rechten Seite stehen, die Franzosen hatten dagegen das ganze linke Rheinufer von der Schweiz bis Holland besetzt; die auf dem Rhein sich befindenen beladenen und unbeladenen Rheinschiffe flüchteten sich auf den rechten Rheinseite, hauptsächlich nach Ruhrort, und der kleinen Hafen fasste nur wenige, daher sich diese, soweit nur Wasser war, der Ruhr hinauf retirirten…”.

“…Unser Haus wurde mit österreichischer Einquartirung von Offizieren, Bedienten pp. überladen; die Stadtbewohner so wie die ganze Gegend mussten das Erforderliche ohne Vergütung hergeben, jedoch mit Ausnahme des Pferdefutters Hafer und Heu, wobei unser  Kutscher sehr klagte, dass unser Heu zu oft freundlich in Anspruch genommen würde…”.

Uit de oude doos

Blogger vlakbij een veerpont opgegroeid; hier zonder klamp met zijn oudste zus en pontbaas Gijs van Stavoren, Oude Wetering ca. 1960; rechts mijn geboortehuis Veerstraat 40.

Blogger vlakbij een veerpont opgegroeid; hier zonder klamp met zijn oudste zus en pontbaas Gijs van Staveren, Oude Wetering ca. 1960; rechts mijn geboortehuis Veerstraat 40.

5 gedachtes over “Mattheis in Duisburg 1794: wel of niet naar Zaltbommel?

  1. Johan van Impelen

    Het leest als een boek, goed geschreven. Je hebt er duidelijk talent voor Volkert. Leuk om weer wat van je te horen. Het leven vliegt voorbij, aan het schrijven van mijn familiegeschiedenis kom ik niet meer toe. Ben wat breder bezig en schrijf over Werkhoven en haar bewoners uit grootmoederstijd.

    Like

  2. Pingback: Mattheis, Jenneke en hun buitenechtelijk kind – Groothoff

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s