Vreemdelingen in het Franse Zaltbommel

De gebroeders Groothoff komen in een roerige tijd in Zaltbommel aan. Er is een strijd gaande tussen Oranjegezinden en aanhangers van de Franse Revolutie, de patriotten. Franse legers staan enkele malen aan de deur van de Republiek te rammelen, helpen eerst de patriotten in het zadel en nemen tenslotte de macht over. Het is een komen en gaan van buitenlandse troepen. Strenge winters ontregelen het dagelijks leven en de daaropvolgende dooi zorgt voor enorme ijsdammen in de rivieren, waardoor de dijken het begeven. En moet je nu Nederlands of Frans leren als je wilt inburgeren? Wat is er over de Groothoffen in Franse tijd bekend?

Oorlog
In 1793 verklaart de Franse regering de oorlog aan de Republiek der Verenigde Nederlanden. De Franse generaal Dumouriez trekt snel op, verovert Bergen op Zoom en  Breda en staat eind februari al aan het Hollands Diep, tegenover Dordrecht. Bij Venlo en Maastricht kunnen de Fransen het echter niet bolwerken en alle troepen worden teruggeroepen naar Parijs. In dat jaar wordt Willem Groothoff inwoner van Zaltbommel.

Een coalitie van Oostenrijk en de Republiek trekt op richting Parijs. In Frankrijk wordt de levée en masse uitgeroepen: 600.000 man komen onder de wapenen.
In 1794 trekken de Fransen opnieuw noordwaarts onder leiding van Pichegru en Jourdan. Bij Fleurus in de buurt van Charleroi boeken zij de eerste grote overwinning op de coalitie (zie het verhaal over de luchtballon). De Fransen rukken snel op en slaan in september het beleg voor Den Bosch. Oranjegezinden uit Zaltbommel vluchten naar Holland. De Prins van Oranje vraagt tevergeefs assistentie in de Bommelerwaard. De gierpont van Zaltbommel maakt overuren. Naast de troepen van Oranje, verschijnen Engelsen en Hessen in de stad, in december gevolgd door de eerste Fransen. Vanwege de aanhoudende vorst kunnen de Fransen de Maas en de Waal overtrekken.

Bron: Atlas van Stolk
Bron: Atlas van Stolk

 

Omwenteling
Zaltbommel krijgt een patriottisch bestuur. Het centrale gezag zetelt in ’s Gravenhage: de Bataafse Republiek. Het duurt een aantal jaren voor het gezag een definitieve vorm krijgt en in alle gewesten is doorgevoerd. In 1801 ontstaat het Bataafs Gemenebest, in 1806 het Koninkrijk Holland, onder leiding van Lodewijk Napoleon. In 1810 volgt de annexatie door Frankrijk, met aan het bewind Keizer Napoleon.

Al in 1810 worden alle Bommelaars volgens de Franse regels ingeschreven in de État de population, alle 5 broers en hun gezinnen worden genoteerd.

Etat de population 1810

 

Duitsers of ‘moffen’
In die jaren werden inwoners ten oosten van de Rijn al als ‘moffen’ aangeduid. In 1787 hadden de Pruisen de stadhouder geholpen en in 1794/1795 vochten Hessische troepen mee met de coalitie tegen Frankrijk. ‘Moffen’ waren niet erg geliefd bij de patriotten. Het lijkt erop alsof onze Groothoffen uit Duisburg hier geen last van hebben gehad. Misschien hielden ze zich gedeisd of was oom Willem de Bie (in 1793 borg voor neef Willem) een invloedrijk figuur, hij overleed echter in 1801. Toch kan Hendrik in 1804 burger worden van Zaltbommel, zelfs zijn 3 zoontjes, Arnoldus, Lambertus en Willem Arie, worden al voorlopig ingeschreven.

Hendrik met 3 zoontjes

 

Hendrik Groothoff in civem receptus, juravit solemniter et solvit jura ad f 22-.-. die aanstonds zijn gedistribueerd. En is aan zijne drie zoontjes met namen Arnoldus, Lambertus, en Willem Arie Groothoff het burgerrecht toegestaan, mits bij meerderjarigheid eed doende. Actum den 11 junij 1804. [In marge:] Arnold, Lambert en Arie geneamd.

Ondanks de barre tijden van oorlog, inkwartiering van buitenlandse troepen (1794-1795), opnieuw in 1813-1814, overstromingen (1799, 1809), koepokken en hongersnood komen de Groothoffen grotendeels goed de Franse tijd door.

Ijsdammen 2

 

Als de uiterwaarden bevriezen komt bij dooi het ijs los; enorme ijsdammen ontstaan, waardoor het dooiwater over de dijken kan lopen. Dit gebeurde ook in 1799 en 1809. De Bommerwaard stroomde onder en vele burgers (benevens veel vee) zoeken een veilig heenkomen in de stad Zaltbommel.

In oktober 1813 verliest Napoleon de Volkerenslag bij Leipzig. In April 1814 doet hij afstand van de troon. Opnieuw trekken er veel troepen door Zaltbommel, in de omgekeerde richting. Behalve Pruisen verschijnen er nu ook Russen in de stad.
In 1815 ontstaat het Koninkrijk der Nederlanden.

Dagelijks leven
Het dagelijks leven lijkt ‘gewoon’ door te gaan.
Willem (1798), Hendrik (1800), Mattheis (1805), Johann (1809) en Gerrit (1811) trouwen allen met meisjes uit het rivierengebied. Tussen 1801 en 1815 komen 23 kinderen ter wereld, waarvan er 4 als kind overlijden.
Het eerste kind (1801) wordt geboren bij Hendrik; dit jongetje wordt natuurlijk naar opa Arnoldus vernoemd, die dit nooit heeft geweten, want hij stierf voor 1798. Ook bij Willem komt in 1801 een jongetje ter wereld: Willem. Zowel deze Willem als Arnoldus overlijden jong, in ieder geval voor 1810.
Daarna worden de volgende kinderen geboren, waarvan alleen Anna Catharina Geertruij (1806-1808) en Abraham (1814) jong overlijden:

1802: Lambertus (H2)
1803: Wilhelmina (W2)
1804: Catharina Geertruij (W2), Willem Arie (H2)
1805: Matthijs Arnold (M2)
1806: Anna Sophia (W2), Anna Catharina Geertruij (H2); zij overlijdt in 1808
1807: Johannis (M2)
1808: Davit (H2)
1808: Anna Catharina Geertruij (M2)
1809: Jan Arnoldus (W2)
1810: Aaltje (H2)
1811: Jan (M2), Arnoldus Willem (G2), Catharina Geertruij (J2)
1812: Geertruij Wilhelmina (H2)
1813: Antje (M2)
1814: Willemijntje (J2), Abraham (G2), Jenneke (H2)
1815: Frederik (G2)

Na de Franse tijd worden er nog 17 neven en nichten geboren; een generatie van 40 kinderen. De laatste is Elisabeth (J2) in 1831, dochter van Johan.

*Achter de namen zet ik de verschillende takken met het generatienummer.

Bronnen:

De afbeeldingen komen uit de Atlas van Stolk

Groot, J. H. de, (historicus): Zaltbommel : stad en waard door de eeuwen heen. 1979.

Hanken, Caroline. Door een Hollandse winter. De predikant, de hofdame en de revolutie van 1795. 2010.

2 gedachtes over “Vreemdelingen in het Franse Zaltbommel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s