A steamship skipper in a windjammer

By J. Groothoff, late Captain in the Royal Packet Navigation Company*.

It is a strange and wonderful experience for one who has commanded liners and spent thirty years at sea entirely “in steam” or in motor ships, to find himself suddenly a passenger in a windjammer. Let me add at once that my 83 days’ voyage from Copenhagen to Port Victoria, a small place in the Spencer Gulf, South Australia, proved a delightful venture. It was made in the four-masted Finnish bark “Passat”, a big ship as sailing ships go, for on her previous homeward trip she had loaded 5700 tons of wheat.

In addition to a crew of twenty-eight, all told, she carried four passengers. These were most comfortably housed in good cabins, situate in the poop, and provided with their own smoking and dining rooms. The food, though simple and not such as the pampered passengers of a liner would have passed, was wholesome and good. Even the occasional hard ship’s biscuits seemed toothsome enough, since they brought back memories of one’s breezy apprentice days – thirty odd years ago – in the good old Soembawa, one of the stout cargo vessels of the ‘Nederland’ that have long since been scrapped and forgotten.
Our first warning of what a passage in sail may entail came when we waited patiently for eight long days in the roads off Copenhagen for a favourable wind before we could as much as start. When we eventually did, however, the “Passat” presented a glorious sight as, with all her thirty-three sails set, she forged ahead at a steady twelve knots.

The next events which brought home the difference between a power-propelled and a sail-driven ship occurred when we ran into adverse winds and gales in trying to make our passage round the north of Scotland. First, for two whole days, we tacked miserably up and down under four storm sails between the Orkneys and the Shetlands without making any headway against the westerly gales. No sooner had we made good our passage into the Atlantic, than we ran into the worst storm that we were to experience throughout the whole of this voyage. For three more days we tacked uncomfortably under two storm sails, one of which soon carried away, between the Faroes and the coast of Sutherland in the teeth of westerly gales which at times rose to hurricane force. The sensation was novel to a steamship skipper.

When the commander of a power-driven liner runs into a gale, and seas starts breaking unpleasantly over his ship, all he has to do is to slacken speed, and if things get really bad, heave to and keep the vessel’s head on to the sweeping seas. Not so the master of a square-rigged sailing ship. He knows that his crew is never excessive, and in fact barely adequate to cope with a sudden emergency. He must, therefore, anticipate the event. In the leisurely days of the old East Indiamen sail was shortened every evening, that the night might be snugly spent. Since the days of the racing clippers no master would consider himself worthy of a good ship who did not keep as much canvas aloft up to the last moment as his ship could safely carry. Yet to furl huge sails when a gale has already gripped them, is for the eight men clinging to a yard always an arduous, at times insuperable task. The art of timing the shortening of sail with precision between the moment when it would come to soon, and that when it would be too late, is not the least among the attainments by which a sailing captain stands out among his peers.

In accordance with usual practice the master of the ‘’Passat’ had at just the right moment reduced her sails to the fore staysail and three lower topsails which were as much as the masts were likely to stand. In fact soon even this canvas proved too much in the teeth of the rising gale, and two more topsails had only just been furled when, with a report like a gun shot, the third blew to ribbons. The salving of as much of this sail as was left proved an arduous task for the almost exhausted seamen. Under our sole remaining sail the ship was kept head on the mountainous seas that were driven before the gale which had grown into a full-blown hurricane. Here came another surprise. In a steamer riding out such weather the propellors would at frequent intervals have suddenly risen above the waves and, churning in air instead of water, would have sent a vibrant shudder throughout the length and breadth of the ship, while seas would have washed her decks from forecastle head to poop.


Not so in this sailing ship. With steady, undulating movements she climbed one wave after another, or slid smoothly down into the troughs between them, shipping very little water and vibrating not at all. Most curious in fact was the stillness of the ship in the midst of this roaring sea when the wind was shrieking through the bare rigging. Even to this hardened mariner t seemed as if for the first time he saw the full beauty of the ocean when lashed by a gale.
Our subsequent experience was on the whole of a more placid and pleasant kind. There were leisurely intervals of light winds, such as those which kept us four days within sight of the Canary Islands, without bringing us perceptibly nearer; and lazy times in the Doldrums when, as we lay becalmed and with listless sails, shark fishing proved the only excitement.
Having crossed the Line and received Father Neptune with the appropriate ritual, we sailed pleasantly along until in latitude 23 degrees South the South East trade winds forsook us. For the next nine days we worked our way with variable breezes down to latitude thirty-three South where westerly winds began to favour our eastwards passage.

Having crossed the meridian of the Cape of Good Hope in latitude forty-three, the strong westerly winds of the “Roaring Fortis” sped us briskly on our way. With the regularity of steam-driven ship we maintained a speed of elven to twelve knots, at times touching thirteen, with 318 miles as the best run for twenty-four hours. Then was the occasion to observe and enjoy this grand sailing vessel at her best, and passengers and crew grew equally elated. Not even a fairly severe storm at Christmas marred our good mood, and the festive day was celebrated in great style and the happiest spirit.
All too soon for the liking of most of us we dropped anchor in the sheltered roadstead of Port Victoria, in the northern nook of Hardwicke Bay where, with regret and gratitude, we took leave of the able captain and the splendid officers and men of the good bark “Passat”.

[Article from The Nederland mail, vol.4 (1937), no.1]
* The voyage was made in November, December 1934, January 1935.

There is also an article about Johann Groothoff in The Telegraph (Brisbane, QLD), 4 Feb 1935. See “Sea captain’s vow”.

Johann Groothoff was born in 1885 in Manggar, Dutch Indies. He was the second son in the family of Johann senior and Johanna Dorotheia Deinges. Johann senior died in 1894. The family remigrated to the Netherlands. Johann followed a marine career. In 1905 he became 3rd mate, graduated in Rotterdam. He served the Royal Packet Navigation Company since then. He became captain of a steamer in 1913. In 1926 he commanded the brand new motor ship the Van Heutsz. He retired in 1930 at an age of 45. He lived in Dublin, Ireland, till his death in 1964.
See his story in Dutch.

P.S. You can still visit this four-masted steel barque. The Passat is moored firmly on the Priwall shore in Lübeck-Travemünde. Official website.

Sea captain’s vow

Home on wife’s birthday
A Dutch seafarer, Captain J. Groothoff, who arrived at Wellington in the Wanganella on January 15 from Sydney is in a great hurry to get back to the other side of the world. He has promised to be in Ireland by February 21, the birthday if his Irish wife (writes the “Weekly news”).

Captain Groothoff, who is still a young man, served 27 years in the Royal Packet Navigation Company, the premier shipping line of Holland. He has left the service in accordance with the company’s policy of retiring its officers at the age of 45 to make room for the generation of sailors coming forward.
An other reason of the captains haste to return to Ireland, he told a representative of the Dominion, is that he is anxious to get on with the planting of the new season’s potatoes at his home overlooking Dublin Bay. He recently completed a voyage as a passenger in the Finnish barque Passat, from Copenhagen to Port Victoria, South Australia. The love of the sea, which never dies in a sailor, called him away from his happy little home and his cabbages and potatoes.
Captain Groothoff’s wife allowed him to go on one condition – that he came back in time for her birthday. “I wouldn’t fail in my bargain for anything in the world”, he said in explaining that, much as he wished to see New Zealand, he was able to make only a fleeting visit. He sailed from Auckland in the Rangitata on Friday. He is due to reach Great Britain with three days to spare.
When Captain Groothoff first met the girl who was to become his wife she was a colleen passing through Holland in 1905 on her way back from college in Switzerland, and he a cadet in a nautical school. Romance developed quickly, but the war and Captain Groothoff’s service in the East with his company intervened before their marriage was possible in 1919.
The pretty Irish girl became a nurse with the British Army while her future husband as a neutral served his company on the Cinese Coast in the Malay Archipelago and in the East generally. He rose in the service and on attaining the rank of captain felt qualified to marry his ”little Irish nurse”.
For 11 years they made their home in Singapore, and on Captain Groothoff’s retirement three years ago they bought a place in Dublin. There the captain gardens as a hobby. He is proud of his home and the potatoes, cabbages and tomatoes he grows.

[The Telegraphe, Brisbane QLD, 4 feb 1935]

The Telegraph (Brisbane, QLD) – 4 feb 1935

Kapitein op een opiumschip?

September 1930
Met een gestage vaart ploegt de Van Heutsz door de golven van  de Chinese zee. De zon schijnt onbarmhartig op het bovendek, een briesje brengt wat verkoeling. Tussendeks, waar zo’n 2000 Chinese koelies bivakkeren, is het een kabaal van jewelste, het Kantonees klatert onnavolgbaar, kinderen jengelen. De lucht van scherpe kruiden, aangebrande vis, en vooral de rook van de walmende oliestelletjes is nauwelijks te harden. Toch is het een vrolijke boel, de koelies hebben hun seizoenarbeid er op zitten en reizen met de Van Heutsz richting Hong Kong, huiswaarts.
Opeens valt er een stilte in de bedompte ruimte. Een voorname man in spierwit uniform klimt de scheepstrap af: de kapitein in het gezelschap van een van zijn onderofficieren inspecteert het schip, een cameraman loopt mee.

Foto uit de film “1930 Singapore to Hong Kong”

Het is een van de laatste reizen van kapitein Johann Groothoff. In november wordt hij 45 jaar en kan dan van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij (K.P.M.) met pensioen. Vanaf 1905 heeft hij bij de K.P.M. gevaren, vanaf 1913 als kapitein; hij kent de Indische wateren op zijn duimpje.

De K.P.M. onderhoudt al vanaf 1891 verbindingen tussen de Indische eilanden.
“Iederen dag dien Ge wilt, doorploegen tientallen van haar schepen de blauwe zeeën van Indië, niet slechts ladingen vervoerend, maar ook reizigers, tot in de verste uithoeken van den archipel. Reizen met de K.P.M. doet een ieder, die zich tusschen de eilanden verplaatsen wil en hare schepen wegens dienstregeling en comfort verkiest boven de inheemsche prauwen en Chineesche of andere stoom- en motorboten”. Aldus een ronkende zin uit het boek Een halve eeuw Paketvaart, 1891-1941.

Groothoff begon als gezagvoerder op een aantal stoomschepen, zoals De Eerens en de Van der Capelle *. In 1926 mag hij in Vlissingen bij de werf de Schelde de proefvaart van het motorschip de Van Heutsz begeleiden. Trots staat hij te midden van het voltallig bestuur van de K.P.M. op het dek.

Tot aan zijn pensionering is hij de captain aan boord. De Van Heutsz onderhoudt de vaste verbinding tussen Singapore en Hong Kong op de Deli-Straits-China lijn.
De Van Heutsz is een passagiers/vrachtschip, ruim 118 meter lang, bijna 16 meter breed; het schip telt een bruto tonnage van 4588. Het maximale vermogen bedraagt 2 X 1700 APK, waardoor het schip een snelheid kan bereiken van 12 mijl per uur.

Op de Van Heutsz is plek voor 16 passagiers eerste klas, 30 tweede klas, 24 derde klas en 2173 passagiers tussendeks! De Eerens, het eerste schip waarop hij gezagvoerder was, een stoomschip, telde een tonnage van 1050, was 70 meter lang en kon 630 passagiers vervoeren.

Als kapitein heeft hij heel wat te stellen met de passagiers; herhaaldelijk vindt er op de Van Heutsz een opiumaanhaling, een inbeslagname, plaats.

Sumatra Post, 08-04-1927

Algemeen Handelsblad, 17-12-1927

En notabene op zijn laatste vaart in december 1930 heeft hij een ‘aanvaring’ met de hoofdagent, die als vaste bewaker met zijn manschappen de koelies begeleidt. In meer dan 10 kranten is het verslag te lezen van de Muiterij op de Van Heutsz. Deze zaak-Tüllmann zal ik later nog eens uitwerken.

Bataviaasch Nieuwsblad 29-12-1930

Johann Groothoff wordt geboren op 25 november 1885 in Mangar op Billiton, waar zijn vader Johann hoofdadministrateur is bij de Billiton Maatschappij, een mijnbouwbedrijf dat op het eiland Billiton (Belitung) tinmijnen exploiteerde. Johann Junior is het 2e kind in het gezin van Johann Groothoff en Johanna Dorothea Deinges. De oudste is Arnold, hij wordt ingenieur; het 3e kind Christiaan Theodoor wordt ingenieur/geoloog en brengt het tot directeur van de Staatsmijnen. Betsy, Jacoba Elisabeth, het 4e kind, treedt een tijdje op als toneelspeelster en is later apothekersassistente.
Pas 2 weken na de geboorte van dit 4e kind in 1892 treden de ouders in het huwelijk. Was hier sprake van een concubinaat, het samenleven van een Europese man met een inlandse vrouw, in deze relatie iemand met Chinees bloed?

Vader Johann (geboren in Zaltbommel 1856, zoon van Arnold, zoon van Johannis) had blijkbaar een zwak gestel. Hij ging een aantal keren om gezondheidsredenen terug naar Nederland. Hij werkte vanaf 1881 als administrateur voor Billiton en was in 1892 benoemd tot hoofdadministrateur. Hij had al wel ervaring in de tropen. Zijn diensttijd bracht hij door in Nederlands-Indië. Uit zijn brieven uit Atjeh, waar hij diende, leren we hem kennen als een gevoelige jongeman.

Bij zijn kinderen is er minder ruimte voor gevoeligheid. Een verklaring zou kunnen zijn dat zij op jonge leeftijd ‘wees’ werden. Het gezinsleven is in 1894 wreed verstoord als vader Johann overlijdt in het militair hospitaal in Weltevreden, bij Batavia. Arnold is 11, Johann jr 8, Christiaan 7 en Betsy 2 jaar oud. We vinden het gezin niet veel later terug in Gouda in het ‘koude’ Nederland, kijk maar naar de foto van Arnold en Johann met schaatsjes. In Gouda woonde toen oma Groothoff – van Roggen.



Moeder Johanna is niet in staat de kinderen op te voeden, zij is regelmatig niet aanspreekbaar, niet voor rede vatbaar. Is zij chronisch depressief? In 1908 wordt oom Christiaan Jan benoemd tot voogd over de minderjarige Betsy. Bij de huwelijken van Arnold en Christiaan Thedoor, in 1909 en 1911, moet de kantonrechter er aan te pas te komen, omdat moeder geen  toestemming voor het huwelijk wil of kan geven. Op 2-12-1913 overlijdt moeder Johanna Dorotheia Deinges in het Krankzinnigengesticht in Batavia, waarheen ze kort daarvoor was teruggekeerd.

Na zijn middelbare school gaat onze Johann naar de Zeevaartschool. Eerst dient hij waarschijnlijk bij de Koninklijke Marine. In 1905 haalt hij in Rotterdam het examen 3e stuurman en gaat varen bij de K.P.M.

Eind 1910 slaagt hij in Batavia voor het examen 1e stuurman grote stoomvaart.

Ierse Dorothy
In de zomer van 1905 is hij aan het passagieren in Rotterdam. De jonge stuurlieden trekken in hun knappe uniformen de aandacht van een groep buitenlandse meisjes, die onderweg zijn van hun kostschool in Zwitserland naar Groot-Brittannië. De ontmoeting met de Ierse Dorothy Stuttard leidt tot een jarenlange correspondentie; zij hebben trouwplannen als Johann kapitein is geworden.
De Eerste Wereldoorlog gooit roet in het eten, pas in 1919 is er tijd en gelegenheid voor een huwelijk. Johann en Dorothy vestigen zich in Singapore, waar Johann zich met tussenpozen meldt. Vanaf 1926 komt er meer regelmaat in de relatie als hij een vaste route vaart tussen Singapore en Hong Kong.

Na zijn pensionering in 1931 vestigt het echtpaar zich in Dublin. De zee blijft echter aan Johann trekken. Vanuit zijn huis aan de baai van Dublin ziet hij schepen in- en uitvaren. Vooral de prachtige klippers in volle zeilen trekken zijn aandacht. Een van die schepen is de viermaster de Passat. In 1934 vaart onze scheepskapitein mee als passagier op de Passat, van Kopenhagen naar Port Victoria aan de zuidkust van Australië, een tocht van 83 dagen. Maar dat is een ander verhaal.

De Passat in de haven van Dublin

* Hij was gezagvoerder op De Eerens, Van der Capellen, Van Overstraten, ’s Jacob, Reijniersz, Sembilan, Bengkalis, Van Rees, Sibolga, Singkawang en de Van Heutsz.

Johann Groothoff was born in 1885 in Manggar, Dutch Indies. He was the second son in the family of Johann senior and Johanna Dorotheia Deinges. Johann senior died in 1894. The family remigrated to the Netherlands. Johann followed a marine career. In 1905 he became 3rd mate, graduated in Rotterdam. He served the Royal Packet Navigation Company since then. He became captain of a steamer in 1913. In 1926 he commanded the brand new motor ship the Van Heutsz. He retired in 1930 at an age of 45. He lived in Dublin, Ireland, till his death in 1964.