Kapitein op een opiumschip?

September 1930
Met een gestage vaart ploegt de Van Heutsz door de golven van  de Chinese zee. De zon schijnt onbarmhartig op het bovendek, een briesje brengt wat verkoeling. Tussendeks, waar zo’n 2000 Chinese koelies bivakkeren, is het een kabaal van jewelste, het Kantonees klatert onnavolgbaar, kinderen jengelen. De lucht van scherpe kruiden, aangebrande vis, en vooral de rook van de walmende oliestelletjes is nauwelijks te harden. Toch is het een vrolijke boel, de koelies hebben hun seizoenarbeid er op zitten en reizen met de Van Heutsz richting Hong Kong, huiswaarts.
Opeens valt er een stilte in de bedompte ruimte. Een voorname man in spierwit uniform klimt de scheepstrap af: de kapitein in het gezelschap van een van zijn onderofficieren inspecteert het schip, een cameraman loopt mee.

Foto uit de film “1930 Singapore to Hong Kong”

Het is een van de laatste reizen van kapitein Johann Groothoff. In november wordt hij 45 jaar en kan dan van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij (K.P.M.) met pensioen. Vanaf 1905 heeft hij bij de K.P.M. gevaren, vanaf 1913 als kapitein; hij kent de Indische wateren op zijn duimpje.

De K.P.M. onderhoudt al vanaf 1891 verbindingen tussen de Indische eilanden.
“Iederen dag dien Ge wilt, doorploegen tientallen van haar schepen de blauwe zeeën van Indië, niet slechts ladingen vervoerend, maar ook reizigers, tot in de verste uithoeken van den archipel. Reizen met de K.P.M. doet een ieder, die zich tusschen de eilanden verplaatsen wil en hare schepen wegens dienstregeling en comfort verkiest boven de inheemsche prauwen en Chineesche of andere stoom- en motorboten”. Aldus een ronkende zin uit het boek Een halve eeuw Paketvaart, 1891-1941.

Groothoff begon als gezagvoerder op een aantal stoomschepen, zoals De Eerens en de Van der Capelle *. In 1926 mag hij in Vlissingen bij de werf de Schelde de proefvaart van het motorschip de Van Heutsz begeleiden. Trots staat hij te midden van het voltallig bestuur van de K.P.M. op het dek.

Tot aan zijn pensionering is hij de captain aan boord. De Van Heutsz onderhoudt de vaste verbinding tussen Singapore en Hong Kong op de Deli-Straits-China lijn.
De Van Heutsz is een passagiers/vrachtschip, ruim 118 meter lang, bijna 16 meter breed; het schip telt een bruto tonnage van 4588. Het maximale vermogen bedraagt 2 X 1700 APK, waardoor het schip een snelheid kan bereiken van 12 mijl per uur.

Op de Van Heutsz is plek voor 16 passagiers eerste klas, 30 tweede klas, 24 derde klas en 2173 passagiers tussendeks! De Eerens, het eerste schip waarop hij gezagvoerder was, een stoomschip, telde een tonnage van 1050, was 70 meter lang en kon 630 passagiers vervoeren.

Opium
Als kapitein heeft hij heel wat te stellen met de passagiers; herhaaldelijk vindt er op de Van Heutsz een opiumaanhaling, een inbeslagname, plaats.

Sumatra Post, 08-04-1927

Algemeen Handelsblad, 17-12-1927

En notabene op zijn laatste vaart in december 1930 heeft hij een ‘aanvaring’ met de hoofdagent, die als vaste bewaker met zijn manschappen de koelies begeleidt. In meer dan 10 kranten is het verslag te lezen van de Muiterij op de Van Heutsz. Deze zaak-Tüllmann zal ik later nog eens uitwerken.

Bataviaasch Nieuwsblad 29-12-1930

Afkomst
Johann Groothoff wordt geboren op 25 november 1885 in Mangar op Billiton, waar zijn vader Johann hoofdadministrateur is bij de Billiton Maatschappij, een mijnbouwbedrijf dat op het eiland Billiton (Belitung) tinmijnen exploiteerde. Johann Junior is het 2e kind in het gezin van Johann Groothoff en Johanna Dorothea Deinges. De oudste is Arnold, hij wordt ingenieur; het 3e kind Christiaan Theodoor wordt ingenieur/geoloog en brengt het tot directeur van de Staatsmijnen. Betsy, Jacoba Elisabeth, het 4e kind, treedt een tijdje op als toneelspeelster en is later apothekersassistente.
Pas 2 weken na de geboorte van dit 4e kind in 1892 treden de ouders in het huwelijk. Was hier sprake van een concubinaat, het samenleven van een Europese man met een inlandse vrouw, in deze relatie iemand met Chinees bloed?

Vader Johann (geboren in Zaltbommel 1856, zoon van Arnold, zoon van Johannis) had blijkbaar een zwak gestel. Hij ging een aantal keren om gezondheidsredenen terug naar Nederland. Hij werkte vanaf 1881 als administrateur voor Billiton en was in 1892 benoemd tot hoofdadministrateur. Hij had al wel ervaring in de tropen. Zijn diensttijd bracht hij door in Nederlands-Indië. Uit zijn brieven uit Atjeh, waar hij diende, leren we hem kennen als een gevoelige jongeman.

Bij zijn kinderen is er minder ruimte voor gevoeligheid. Een verklaring zou kunnen zijn dat zij op jonge leeftijd ‘wees’ werden. Het gezinsleven is in 1894 wreed verstoord als vader Johann overlijdt in het militair hospitaal in Weltevreden, bij Batavia. Arnold is 11, Johann jr 8, Christiaan 7 en Betsy 2 jaar oud. We vinden het gezin niet veel later terug in Gouda in het ‘koude’ Nederland, kijk maar naar de foto van Arnold en Johann met schaatsjes. In Gouda woonde toen oma Groothoff – van Roggen.

 

 

Moeder Johanna is niet in staat de kinderen op te voeden, zij is regelmatig niet aanspreekbaar, niet voor rede vatbaar. Is zij chronisch depressief? In 1908 wordt oom Christiaan Jan benoemd tot voogd over de minderjarige Betsy. Bij de huwelijken van Arnold en Christiaan Thedoor, in 1909 en 1911, moet de kantonrechter er aan te pas te komen, omdat moeder geen  toestemming voor het huwelijk wil of kan geven. Op 2-12-1913 overlijdt moeder Johanna Dorotheia Deinges in het Krankzinnigengesticht in Batavia, waarheen ze kort daarvoor was teruggekeerd.

Na zijn middelbare school gaat onze Johann naar de Zeevaartschool. Eerst dient hij waarschijnlijk bij de Koninklijke Marine. In 1905 haalt hij in Rotterdam het examen 3e stuurman en gaat varen bij de K.P.M.

Eind 1910 slaagt hij in Batavia voor het examen 1e stuurman grote stoomvaart.

Ierse Dorothy
In de zomer van 1905 is hij aan het passagieren in Rotterdam. De jonge stuurlieden trekken in hun knappe uniformen de aandacht van een groep buitenlandse meisjes, die onderweg zijn van hun kostschool in Zwitserland naar Groot-Brittannië. De ontmoeting met de Ierse Dorothy Stuttard leidt tot een jarenlange correspondentie; zij hebben trouwplannen als Johann kapitein is geworden.
De Eerste Wereldoorlog gooit roet in het eten, pas in 1919 is er tijd en gelegenheid voor een huwelijk. Johann en Dorothy vestigen zich in Singapore, waar Johann zich met tussenpozen meldt. Vanaf 1926 komt er meer regelmaat in de relatie als hij een vaste route vaart tussen Singapore en Hong Kong.

Na zijn pensionering in 1931 vestigt het echtpaar zich in Dublin. De zee blijft echter aan Johann trekken. Vanuit zijn huis aan de baai van Dublin ziet hij schepen in- en uitvaren. Vooral de prachtige klippers in volle zeilen trekken zijn aandacht. Een van die schepen is de viermaster de Passat. In 1934 vaart onze scheepskapitein mee als passagier op de Passat, van Kopenhagen naar Port Victoria aan de zuidkust van Australië, een tocht van 83 dagen. Maar dat is een ander verhaal.

De Passat in de haven van Dublin

* Hij was gezagvoerder op De Eerens, Van der Capellen, Van Overstraten, ’s Jacob, Reijniersz, Sembilan, Bengkalis, Van Rees, Sibolga, Singkawang en de Van Heutsz.

Biography
Johann Groothoff was born in 1885 in Manggar, Dutch Indies. He was the second son in the family of Johann senior and Johanna Dorotheia Deinges. Johann senior died in 1894. The family remigrated to the Netherlands. Johann followed a marine career. In 1905 he became 3rd mate, graduated in Rotterdam. He served the Royal Packet Navigation Company since then. He became captain of a steamer in 1913. In 1926 he commanded the brand new motor ship the Van Heutsz. He retired in 1930 at an age of 45. He lived in Dublin, Ireland, till his death in 1964.